Buvljak - Pchli targ

Dzień - gałąź światła
Chyli się w stronę
Ognia, gdzie łatwo
Doszczętnie spłonąć...
Uśmiech -
Przynosi maku kwitnienie,
Smutek -
To szpaków ciche kwilenie.
Czasem nas życie w zadumę wtrąca -
To wichru wycie,
To zachód słońca.
Każdy nadzieję zawsze z kimś łączy,
Każdy nadzieją jest też dla kogoś
Prócz bólu, który w serce się sączy,
Bo serce
Czeka na radość błogą...
Więc się śmiejemy
W polu i w domu,
Jak gdyby śmiech nasz mógł komuś pomóc.

Z tomu "Poezja gruzińska. Antologia", wybór Igora Sikiryckiego, Wydawnictwo Łódzkie 1985

Teraz już lekko
Spomiędzy potężnej fortecy,
Spod straży zamków, spod opieki zatrzaśniętych drzwi
Dajmy się unieść w górę.

Powinniśmy wyślizgnąć się bez szmeru.
Kluczem łagodności odrygluj zamki, szeptem
Każ otworzyć się drzwiom, duszo.

Lekko - nie bądź niecierpliwa
(Mocny twój uchwyt, o ciało śmiertelne,
Mocny twój uchwyt, o miłości).

Tłum. Czesław Miłosz, "Nieobjęta ziemia"

Jedną z najbardziej wzruszających postaci wśród polskich królowych i królewien, znanych mniej lub bardziej, jest według mnie Anna Wazówna, siostra Zygmunta III Wazy. Z racji tego, że jako jedna z nielicznych ostała się singielką wbrew zapędom wszystkich rodzin królewskich, które nagminnie wydawały wszystkie swoje dzieci po to, by mieć więcej władzy albo ją utrzymać. Wyobrażam sobie, że zapewne była też z tego powodu gorzej traktowana przez niektóre osoby, dla których niezamężne kobiety stanowiły problem i przedmiot wzgardy lub niewybrednych żartów. Mimo to nie zachowały się świadectwa, aby królewna za bardzo się tym przejmowała.

Ale postać Anny Wazówny zwraca uwagę również ze względu na niezwykłe zainteresowania i tolerancję religijną. Jeśli chodzi o tą drugą kwestię, to zasługuje ona na szczególne podkreślenie, ponieważ bycie tolerancyjnym w dobie reformacji było nie lada wyzwaniem.

fot. Wikipedia

Anna Wazówna urodziła się w 1568 r. w Eskilstunie (Szwecja) jako córka Katarzyny Jagiellonki i Jana III Wazy, króla Szwecji. Przybyła do Polski wraz ze swoim bratem Zygmuntem III Wazą, który został królem Rzeczyspolitej, a prywatnie bardzo ją szanował i liczył się z jej zdaniem, mimo że dzieliło ich wyznanie - Anna była luteranką, Zygmunt - katolikiem i zwolennikiem reformacji.

Do 1604 r. mimo zaostrzających się konfliktów religijnych przebywała blisko dworu królewskiego, ale nie zmieniła wyznania i dlatego król Zygmunt III odsunął ją od stolicy, wyznaczając starostwo brodnickie, a później również golubskie.

Nie traciła swojego czasu. Znała jęz. polski, szwedzki, niemiecki, francuski i łacinę. Interesowała się botaniką i przyrodolecznictwem  - koło Golubia założyła wielki ogród botaniczny z rzadkimi roślinami i ziołami leczniczymi. Opracowała duży zielnik roślin leczniczych (przechowywany do końca XVIII wieku w bibliotece nieświeskiej Radziwiłłów). Wspierała artystów i naukowców - sfinansowała w 1613 r. wydanie "Zielnika" botanika i prof. Akademii Krakowskiej Szymona Syreńskiego (Syreniusza), który liczył 1600 stron oraz "Katalogu roślin" Gabriela Joanickiego. Zbigniew Kuchowicz zalicza ją z tego względu do najbardziej niespolitych kobiet polskiego baroku.

Anna Wazówna zasłużyła na to miano również ze względu na swoją niezależność pod względem poglądów religijnych. Była pobożną osobą i ściśle związaną z luteranizmem, ale jeszcze przebywając na dworze królewskim wznosiła się ponad podziały religijne, udzielając pomocy w ważnych sprawach katolikom rzymskim. Ze względu na prześladowania protestantów, do których dochodziło w czasie reformacji, opiekowała się naturalnie również dyskryminowanymi przedstawicielami tego wyznania.

Zmarła w 1625 r. na zamku w Brodnicy. Jako członikini rodziny królewskiej przysługiwało jej prawo pochówku na Wawelu, ale nie doszło do tego ze względu na jej wyznanie - w tym czasie obowiązywał zakaz chowania protestantów na cmentarzach katolickich. W 1636 r. jej bratanek Władysław IV Waza zdecydował o pochowaniu jej w ówczesnych zborze ewangelickim w Toruniu, czyli w obecnym Kościele NMP w Toruniu w specjalnie dobudowanym Mauzoleum, które można odwiedzić i dzisiaj.

Zadziwiające z perspektywy czasu, że miejsce pochówku protestanckiej królewny po latach znajduje się jednak w katolickim kościele - sprawiedliwość opatrznościowa?

fot. europeana - think culture

Źródło:
Zbigniew Kuchowicz: Żywoty niepospolitych kobiet polskiego baroku

Barokowe malarstwo lubowało się w scenach mitologicznych, ale z naciskiem na erotyczne - od patrzenia na niektóre aż boli głowa, ale to do czego doszło w Pałacu Lubomirskich przy pl. Za Żelazną Bramą przechodzi moje skromne ludzkie pojęcie...

Oprócz bogatego gabinetu historii naturalnej ptaków i płazów z gorących klimatów oraz dwóch mumii egipskich, który zgromadziła tam Zofia z Krasińskich Lubomirska w poł. XVIII wieku, jakiś inwentaryzator-konkretyzator znalazł w kolekcji płótna następujące:
"Portret gwałcącego"
"Portret spuszczającej się w obłoku do śpiącego"
"Portret iskającej się przy świecy".

Rubens "Porwanie córek Leukippa"

Ale z drugiej strony Kuchowicz w "Człowieku polskiego baroku" pisze żartobliwie, że zarówno "domorosły malarz, [jak i] Rubens czy Rembrandt nie mieli u nas większych szans w rywalizacji z pięknym gniadoszem czy oswojonym, dostarczającym niezwykłych wrażeń misiem".

Sztuka sztuką, ale w baroku liczyły się konkrety - i na łące, i na obrazie, i w jego tytule również...

Źródło: Kwiatkowscy: Historia Warszawy XVI-XX w. Zabytki mówią

Pablo jest bohaterem opowiadania Cortazara "Siostra Cora". Ma 15 lat i przytrafia mu się prozaiczna operacja ślepej kiszki w szpitalu, w którym pracuje siostra Cora. Operacja jakich wiele, pielęgniarka i jej zachowanie jakich wiele, tylko pacjent to wszystko przypłaca życiem... I nie chodzi nawet o to, że po operacji wdają się komplikacje i dlatego następuje śmierć. Na pierwszym planie jest wrażliwość chłopca-dziecka i ohydne postępowanie pielęgniarki oraz walka Pablo o zachowanie godności.

Kiedy w 1747 r. otwarto w Warszawie pierwszą publiczną Bibliotekę Załuskich z ponad 200 tys. bezcennych druków z całej Europy, okazało się, że wielu gości zamiast czytać książki najzwyczajniej w świecie je kradnie...

Nie pomagały groźby i prośby oraz ogłoszenia z przestrogami w prasie, dlatego pomysłodawca i szef Biblioteki biskup Józef Andrzej Załuski wystąpił w tej sprawie o pomoc do samego papieża Benedykta XIV.

I oto 21 kwietnia 1752 r. papież uczonych (jak nazwał Benedykta XIV Monteskiusz) wydaje bullę, która grozi ekskomuniką każdemu, kto wyniósłby z Biblioteki jakąkolwiek książkę! Ekskomunikę mógłby zdjąć tylko sam papież.

Widok Biblioteki Załuskich, Zygmunt Vogel, 1801
Wikipedia

Niestety, jak to w Polsce, na kradzieże nawet groźba ekskomuniki nie pomoże... W 1761 r. liczba skradzionych książek wyniosła już 3 tysiące. Ciekawe, czy jeszcze krążą po ludziach i ich zbiorach?

Budynek Biblioteki Załuskich dzisiaj - Dom pod Królami, ul. Hipoteczna 2
foto: www.polskaniezwykla.pl

Źródło:
K. Zawadzki: Dom pod Królami, PWN, Warszawa 1973

Konkretnie na rogu Senatorskiej i pl. Bankowego w roku 1830, kiedy w oknie na I piętrze gmachu Banku Polskiego i Giełdy zainstalowano zegar i termograf (urządzenie do mierzenia temperatury powietrza). W skrócie - wszystko wydarzyło się pod nosem bankowców i maklerów, ale jednak nie za ich sprawą bezpośrednio.

Winnych wskazał "Kurier Warszawski" (1871 nr 83):
"w początkach funkcjonowania termografu (...) w pierwszych zaraz dniach stopnie coraz wyższe były wskazywane, bez względu na atmosferę. Badano długo powody i przekonano się nareszcie, że woźni stopniowo wypijali alkohol" [z czujnika termografu - dopisek mój].

Zdjęcie: urbanity.pl

Źródło: M.I.Kwiatkowska, M. Kwiatkowski: "Historia Warszawy XVI-XX wieku. Zabytki mówią", s. 133